Pałac w Krzyżowej – od Helmutha von Moltke po Festiwal Muzyki Kameralnej.

autor publikacji i zdjęć: Małgorzata Szpara

To, że Krzyżowa, niewielka wieś obok Świdnicy, na historycznej i kulturowej mapie Polski jest miejscem absolutnie niezwykłym, widać od pierwszego spojrzenia na architektoniczny układ kompleksu pałacowo-parkowego znajdującego się w samym jej sercu, ze świetnie do dziś zachowanym barokowym pałacem z XVIII wieku i czworokątnym układem budynków dopełniających całości zabudowań. A jak to się stało, że po raz pierwszy odwiedziłam Krzyżową dopiero niespełna dekadę temu, naprawdę nie wiem. Brałam wtedy udział w międzynarodowym projekcie, który od samego początku skazany był na wielkie niepowodzenie, ale, na moje szczęście, jego polska część działa się właśnie w Krzyżowej. A dokładniej, w siedzibie Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego.

Do dziś doskonale pamiętam towarzyszące mi wtedy zdziwienie pomieszane z wielką ekscytacją – jak to możliwe, pomyślałam, że oto materializuje się przede mną tak wyjątkowe i bardzo ważne dla naszej historii miejsce wraz z ośrodkiem o wspaniałym, międzynarodowym potencjale, z klimatem, za którym – wtedy jeszcze tego nie wiem – będę tęsknić już zawsze. Kilka tygodni szkoleń, wykładów, spotkań i nocowania na terenie kompleksu (poranny widok na pałac z hotelowych okien i mroźne zimowe poranki tam zostają w człowieku na zawsze) sprawiło, że miłość do tego miejsca jest we mnie do dziś i z wielką radością Państwu o nim opowiem.

Odrobina, jakże ważnej, historii

Jeśli Krzyżowa to Helmuth James Graf von Moltke (1907-1945) i jego żona Freya von Moltke (1911-2010). Małżeństwo niemieckich prawników i działaczy opozycji antyhitlerowskiej. To właśnie oni byli członkami jednej z najważniejszych grup opozycyjnych w nazistowskich Niemczech, nazwanej przez Gestapo Kręgiem z Krzyżowej (on – jej główny założyciel, ona – najbardziej zaufana powierniczka wszystkich tajemnic i koordynatorka działań). Organizacja ta skupiała ludzi bez względu na ich społeczne pochodzenie, wyznanie religijne czy orientację polityczną, co w ówczesnej sytuacji politycznej już samo w sobie było przedsięwzięciem o szczególnym znaczeniu. Przyświecał im jeden cel: ustanowienie nowego ładu państwowego po upadku hitlerowskiego, narodowosocjalistycznego reżimu. Od początku wierny swoim przekonaniom i wartościom, von Moltke wierzył w dialog ponad społecznymi i religijnymi podziałami, a co za tym idzie, w demokratyczne i praworządne państwo niemieckie, które stanie się częścią wolnej od totalitarnych struktur Europy. Niestety, zapłacił za to najwyższą cenę. Kiedy czyta się biografie Helmutha i Freyi von Moltke, nie można pozbyć się wrażenia, że stanowiłyby dziś kanwę niezwykłego filmu o wielkiej miłości, zaufaniu, odwadze i bezkompromisowej wierności własnym przekonaniom. Mam nadzieję, że taki film kiedyś powstanie i unieśmiertelni tę wyjątkową parę.
Wobec powyższej historii, nie dziwi chyba też wcale fakt, że to właśnie Krzyżowa stała się miejscem kluczowego, historycznego wydarzenia. To tutaj 12 listopada 1989 roku, zaledwie 48 godzin po upadku Muru Berlińskiego, doszło do Mszy Pojednania, w której udział wzięli pierwszy niekomunistyczny premier Rzeczypospolitej Polskiej Tadeusz Mazowiecki i kanclerz Republiki Federalnej Niemiec Helmut Kohl. Mszy, w trakcie której obaj politycy przekazali sobie znak pokoju. Wydarzenie to w wymiarze nie tylko symbolicznym stało się przełomem w powojennych stosunkach polsko-niemieckich, a Państwu pamiętającym te czasy nie trzeba tłumaczyć, że spotkanie to nie było ani oczywiste, ani łatwe (młodzież niech wróci do podręczników historii). A gdyby ktoś z Państwa potrzebował „dotknąć” prawdziwego pomnika historii, niech także uda się do Krzyżowej – obok pałacu stoi kilkumetrowy oryginalny kawał Muru Berlińskiego.

Krzyżowa dziś

Myślę, że to wspaniale, że miejsce z taką historią jest dziś siedzibą Fundacji Krzyżowa dla Porozumienia Europejskiego, której główną misją jest stworzenie bezpiecznej międzynarodowej i międzypokoleniowej przestrzeni do dialogu w duchu polsko-niemieckiego pojednania. Bardzo subiektywnie mogę śmiało stwierdzić, że to nie żadne górnolotne hasła, tylko codzienna praca Fundacji, dzięki której majątek w Krzyżowej jest zaopiekowany, a samo jej istnienie odgrywa również znaczącą rolę w funkcjonowaniu całej wsi. Fundacja prowadzi działania oparte na otwartości i różnorodności, uwzględniając perspektywę międzykulturową i międzyreligijną, a także troskę o środowisko i zasady zrównoważonego rozwoju. Aktywnie uczestniczy w kształtowaniu europejskiego społeczeństwa obywatelskiego, rozwijając u odbiorców zdolność krytycznego myślenia oraz gotowość do angażowania się w życie społeczne. Krzyżowa to dzisiaj także międzynarodowe centrum konferencyjne, kompleks hotelowy i klimatyczna restauracja u Hrabiego – wszystko to pośród wzgórz Przedgórza Sudeckiego. Nie sposób nie docenić niezwykłej, kojącej atmosfery tego miejsca – cisza i spokój, które nagle stają się naszym udziałem są urzekające i długo nie pozwalają o sobie zapomnie.

Międzynarodowy Festiwal Muzyki Kameralnej

Wszystko, co dzieje się w Krzyżowej jest spójne. Dlatego jest ona również przestrzenią międzynarodowego festiwalu poświęconego muzyce kameralnej „Krzyżowa-Music”, który w roku 2026 odbył się już po raz dwunasty. Co roku młodzi, utalentowani muzycy mają tu okazję pracować u boku uznanych artystów z najważniejszych scen muzycznych świata. Wspólnie sięgają po repertuar obejmujący dzieła od epoki Bacha po kompozycje współczesne, nadając im nowe życie podczas intensywnych prób, warsztatów i koncertów. Ten Festiwal także tworzy przestrzeń spotkania ludzi reprezentujących różne kultury, doświadczenia i wrażliwości artystyczne. Różnorodność ta staje się punktem wyjścia do dialogu, wymiany doświadczeń i wspólnego poszukiwania muzycznego porozumienia. Niech swoistą klamrą tej opowieści będą słowa wybitnego pianisty Alfreda Brendela, związanego z Festiwalem Krzyżowa – Music, który odszedł w 2025 roku: „Nic nie pasuje bardziej do tego szczególnego miejsca jak wspólne granie muzyki. Jak mówiła sama Freya von Moltke: każde udane spotkanie wymaga gotowości do wzajemnego wysłuchania”.
Pozostawiam Państwa z zaproszeniem do tego niezwykłego, przepięknego miejsca. Mam nadzieję, że z niego skorzystacie.

„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury”